نخستین بار توسط های‌گشت برگزار می‌شود؛
تور کتیبه‌خوانی حرم حضرت معصومه(س)؛ کشف رازهای ناگفته حرم
تور تخصصی کتیبه‌خوانی حرم مطهر حضرت معصومه(س) با هدف کشف رازهای ناگفته این بارگاه و روایت بخش‌هایی از تاریخ پنهان آن برگزار می‌شود. فرصتی متفاوت برای خواندن کتیبه‌هایی که از آیات و روایات تا اشعار شاعران، اسناد تاریخی و هنر معماران و خوشنویسان را در دل خود جای داده‌اند.
- اگر دیوارهای حرم سخن بگویند، چه خواهند گفت؟
- کتیبه‌خوانی چیست و چرا اهمیت دارد؟
- حرم حضرت معصومه(س)؛ کتابی که بر دیوارهای آن نوشته شده است
- نخستین تور تخصصی کتیبه‌خوانی حرم؛ پژوهش در خدمت تجربه گردشگری
- در تور کتیبه‌خوانی حرم حضرت معصومه(س) چه چیزهایی خواهیم آموخت؟
- تور کتیبه‌خوانی برای چه کسانی مناسب است؟
- کتیبه‌خوانی؛ فرصتی برای حفاظت از میراث فرهنگی
- از زیارت تا شناخت؛ نگاهی گسترده‌تر به ظرفیت‌های حرم مطهر
- معرفی و نحوه برگزاری تور کتیبه‌خوانی حرم مطهر حضرت معصومه(س)
- پرسش‌های متداول
- سخن پایانی
اگر دیوارهای حرم سخن بگویند، چه خواهند گفت؟
شاید بارها به حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها مشرف شده باشیم؛ از صحن‌ها عبور کرده، شکوه ایوان‌ها و گنبد طلایی را تماشا کرده و در فضای معنوی این بارگاه آرام گرفته باشیم. اما آیا تاکنون به نوشته‌هایی که بر دیوارها، کاشی‌ها، ایوان‌ها، گنبدها و سنگ‌های تاریخی حرم نقش بسته‌اند، با دقت نگاه کرده‌ایم؟
این نوشته‌ها چه می‌گویند؟ چه کسانی آن‌ها را نگاشته‌اند؟ چرا آیات و روایات مشخصی برای بخش‌های مختلف بنا انتخاب شده‌اند؟ اشعار فارسی چه ارتباطی با تاریخ ساخت حرم دارند؟ و چگونه می‌توان از میان حروف و واژگان، به روایتی از تاریخ قم و ایران رسید؟
کتیبه‌های حرم حضرت معصومه(س) فقط عناصر تزئینی معماری نیستند؛ آن‌ها اسنادی زنده از تاریخ، فرهنگ، ادبیات، هنر و باورهای دینی ایرانیان‌اند.
در میان این نوشته‌ها، از آیات قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(ع) تا قصاید شاعران نامدار، تاریخ ساخت بناها، نام معماران و خوشنویسان، روایت ورود حضرت معصومه(س) به قم و حتی وقفنامه تاریخی تأمین آب شهر دیده می‌شود.
هر کتیبه بخشی از یک داستان بزرگ‌تر است؛ داستانی که طی قرن‌ها، با هنر و ایمان و همت انسان‌های بسیاری بر پیکره حرم نقش بسته است.
اکنون های‌گشت با طراحی یک تور تخصصی کتیبه‌خوانی حرم حضرت معصومه(س) فرصتی فراهم کرده است تا این میراث ارزشمند، نه‌فقط دیده، بلکه خوانده، فهمیده و روایت شود.
کتیبه روضه مبارکه حرم
کتیبه‌خوانی چیست و چرا اهمیت دارد؟
کتیبه به نوشته‌ای گفته می‌شود که بر سطحی مانند سنگ، کاشی، آجر، گچ، چوب یا دیگر مصالح ثبت شده و بخشی از اطلاعات دینی، تاریخی، فرهنگی یا هنری یک بنا را منتقل می‌کند.
کتیبه‌ها در بسیاری از بناهای تاریخی، به‌ویژه مساجد، آرامگاه‌ها، مدارس و حرم‌های مطهر، جایگاهی فراتر از تزئینات معماری دارند.
گاهی کتیبه‌ای زمان ساخت یک بنا را مشخص می‌کند؛ گاهی نام بانی، معمار یا هنرمند را برای آیندگان به یادگار می‌گذارد. برخی از کتیبه‌ها حامل پیام‌های اعتقادی هستند و برخی دیگر، اسنادی از مناسبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی روزگار خود به شمار می‌روند.
کتیبه‌خوانی یعنی عبور از ظاهر نوشته و تلاش برای فهم محتوای آن در بستر تاریخی و معماری.
برای نمونه، خواندن یک آیه قرآنی بر سردر یک ایوان، تنها به معنای شناخت متن آیه نیست؛ بلکه باید پرسید چرا این آیه انتخاب شده، چه ارتباطی با محل نصب آن دارد و قرار بوده چه پیامی به مخاطب منتقل کند.
به همین دلیل، کتیبه‌خوانی در نقطه تلاقی چند دانش قرار می‌گیرد: تاریخ، ادبیات، خوشنویسی، معماری، مطالعات قرآنی، حدیث‌پژوهی و شناخت میراث فرهنگی.
برای آشنایی بیشتر با این پیوند می‌توان مقاله معماری اسلامی چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟ را مطالعه کرد.
کتیبه ایوان طلای حرم
حرم حضرت معصومه(س)؛ کتابی که بر دیوارهای آن نوشته شده است
حرم مطهر حضرت معصومه(س) حاصل یک دوره تاریخی یا هنر یک نسل نیست. این مجموعه در طول قرن‌ها توسعه یافته و هر دوره، نشانه‌هایی از فرهنگ، هنر و معماری خود را به آن افزوده است.
از بناهای کهن و یادگارهای دوره صفوی تا ایوان‌ها و صحن‌های باشکوه دوره قاجار و توسعه‌های معاصر، تاریخ حرم در بخش‌های مختلف آن قابل مشاهده است.
در این میان، کتیبه‌ها به ما کمک می‌کنند تا دوره‌های تاریخی را از یکدیگر تشخیص دهیم و ارتباط میان بخش‌های گوناگون بنا را بهتر درک کنیم.
در واقع، اگر معماری حرم را پیکره این مجموعه بدانیم، کتیبه‌ها بخشی از زبان و حافظه تاریخی آن هستند.
بعضی از آن‌ها از باورهای دینی سخن می‌گویند؛ برخی داستان بناشدن یک صحن را بازگو می‌کنند و برخی دیگر، نام کسانی را حفظ کرده‌اند که قرن‌ها پیش برای ساخت و زیباسازی این مکان مقدس تلاش کرده‌اند.
برای شناخت سیر شکل‌گیری این مجموعه می‌توان مقاله جامع قصه حرم؛ از باغ بابلان تا گنبد طلایی حضرت معصومه(س) را نیز مطالعه کرد.
ساعت وقفی مشکات الممالک
نخستین تور تخصصی کتیبه‌خوانی حرم؛ پژوهش در خدمت تجربه گردشگری
تور کتیبه‌خوانی حرم مطهر حضرت معصومه(س) بر پایه یک فعالیت پژوهشی شکل گرفته است.
استاد شریعتی، با مراجعه به منابع تاریخی، متون دینی و ادبی و مطالعات مرتبط با معماری حرم و همچنین انجام بازدیدهای میدانی، به بررسی و خوانش کتیبه‌های این مجموعه پرداخته‌اند.
این پژوهش، تنها به رونویسی از نوشته‌ها محدود نبوده است؛ بلکه تلاش شده متن کتیبه‌ها، پیشینه تاریخی، مضامین، ارتباط آن‌ها با معماری و نکات کمتر شناخته‌شده‌شان بررسی و برای مخاطبان توضیح داده شود.
حاصل این مطالعات، در قالب یک مسیر بازدید تخصصی سامان یافته است تا مخاطبان بتوانند با همراهی پژوهشگر، بخشی از تاریخ و فرهنگ نهفته در حرم را در محل مشاهده و درک کنند.
این برنامه حاصل پیوند پژوهش کتابخانه‌ای، مطالعات میدانی و روایتگری تخصصی میراث فرهنگی است.
های‌گشت با اجرای این تور، می‌کوشد شیوه‌ای متفاوت از بازدید از اماکن تاریخی و مذهبی را تجربه کند؛ شیوه‌ای که در آن، گردشگر از تماشاگر صرف به مخاطبی پرسشگر و آگاه تبدیل می‌شود.
در تور کتیبه‌خوانی حرم حضرت معصومه(س) چه چیزهایی خواهیم آموخت؟
۱. کتیبه‌های قرآنی؛ وقتی آیات با معماری سخن می‌گویند
بخشی از مهم‌ترین کتیبه‌های حرم مطهر به آیات قرآن کریم اختصاص یافته‌اند.
اما نکته شگفت‌انگیز، تنها حضور آیات نیست؛ بلکه گاهی ارتباط دقیق میان متن آیه و جایگاه معماری آن است.
یکی از نمونه‌های جذاب در سردر باب ساعت دیده می‌شود.
در بخش بیرونی این ورودی، عبارت «زیارتها تعادل الجنة» نقش بسته که به جایگاه و فضیلت زیارت حضرت معصومه(س) اشاره دارد.
در بخش داخلی همین ورودی، آیاتی از سوره زمر آمده است که ورود پرهیزگاران به بهشت و خوشامدگویی به آنان را توصیف می‌کند:
«سَلَامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِینَ»
یعنی: سلام بر شما؛ پاک و خوش باشید و جاودانه به بهشت درآیید.
کنار هم قرارگرفتن این دو مضمون، نمونه‌ای از پیوند سنجیده متن دینی و فضای معماری است؛ گویی زائر هنگام ورود، از یک پیام معنوی به پیام دیگری هدایت می‌شود.
در چنین تجربه‌ای، معماری صرفاً محل قرارگرفتن کتیبه نیست؛ بلکه خود بخشی از معنای آن به شمار می‌رود.
۲. روایت ورود حضرت معصومه(س) به قم؛ تاریخی که بر دیوار ثبت شده است
یکی دیگر از کتیبه‌های ارزشمند حرم، متنی است که روایت سفر حضرت فاطمه معصومه(س) از مدینه به ایران، بیماری ایشان در مسیر، ورود به قم، اقامت در خانه موسی بن خزرج و رحلت و تدفین آن حضرت را بازگو می‌کند.
این کتیبه بر پایه روایتی تاریخی است که در منابعی از جمله بحارالانوار نقل شده است.
در بخش‌هایی از آن، به استقبال مردم قم و نقش موسی بن خزرج در میزبانی از حضرت اشاره شده است.
اهمیت این نوشته آن است که بخشی از تاریخ شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین شهرهای زیارتی ایران را در قالب یک کتیبه حفظ کرده است.
در تور کتیبه‌خوانی، مخاطبان با محتوای این روایت، پیشینه آن و جایگاهش در تاریخ حرم آشنا می‌شوند.
در اینجا، یک نوشته تاریخی می‌تواند نقطه آغاز گفت‌وگویی درباره شهر قم، هویت مذهبی آن و تحولات حرم در طول قرن‌ها باشد.
۳. شعر فارسی بر کاشی‌های حرم؛ از فتحعلی‌خان صبا تا فتح‌الله شیبانی
یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های کتیبه‌های حرم حضرت معصومه(س)، حضور شعر و ادبیات فارسی در کنار متون عربی، آیات و روایات است.
در برخی از این اشعار، مقام معنوی حضرت معصومه(س) توصیف شده و در برخی دیگر، تاریخ ساخت بناها، نام بانیان و ارزش هنری معماری حرم ثبت شده است.
فتح‌الله‌خان شیبانی کاشانی، از شاعران شناخته‌شده دوره قاجار، در شمار کسانی است که اشعار او بر بخش‌هایی از حرم نقش بسته است.
دو قصیده از شیبانی، به‌ویژه در ارتباط با ساخت صحن اتابکی و بانیان آن، از نمونه‌های شاخص این میراث ادبی هستند.
در این سروده‌ها، افزون بر توصیف شکوه بنا، نام شخصیت‌هایی همچون امین‌السلطان و علی‌اصغر اتابک دیده می‌شود. همین موضوع، اشعار را به اسنادی برای شناخت تاریخ معماری حرم تبدیل کرده است.
از سوی دیگر، اشعاری از فتحعلی‌خان صبا، شاعر کاشانی و ملک‌الشعرای دوره فتحعلی‌شاه قاجار، در ارتباط با گنبد طلایی حرم وجود دارد.
در یکی از این ابیات آمده است:
«آتش موسی عیان از سینه سیناستی / یا که زرین بارگاه بضعه موساستی»
این شعر با بهره‌گیری از تصویر آتش موسی و کوه سینا، شکوه گنبد طلایی و جایگاه معنوی بارگاه حضرت معصومه(س) را توصیف می‌کند.
آشنایی با چنین اشعاری نشان می‌دهد که حرم مطهر تنها گنجینه‌ای از هنرهای معماری نیست؛ بلکه بخشی از میراث شعر فارسی نیز در آن حفظ شده است.
۴. قصیده معجزیه؛ وقتی شعر، تاریخ را در خود پنهان می‌کند
در میان اشعار مرتبط با حرم، «قصیده معجزیه» جایگاهی ویژه دارد.
بر اساس متن پژوهشی کتیبه‌ها، این قصیده در ۶۲ بیت و ۱۲۴ مصراع سروده شده و با تاریخ ۱۲۱۸ هجری قمری پیوند دارد.
ویژگی شگفت‌انگیز این اثر، بهره‌گیری از ماده‌تاریخ و حساب ابجد است؛ شیوه‌ای که در آن، حروف کلمات ارزش عددی پیدا می‌کنند و شاعر می‌تواند تاریخی مشخص را در قالب عبارت یا مصراع ثبت کند.
چنین آثاری نشان‌دهنده مهارت ادبی و محاسباتی شاعر هستند.
خواندن این کتیبه‌ها فرصتی فراهم می‌کند تا مخاطبان با یکی از هنرهای کمتر شناخته‌شده ادبیات فارسی آشنا شوند و دریابند چگونه یک شعر می‌تواند هم‌زمان اثری ادبی و سندی تاریخی باشد.
۵. کتیبه‌های صفوی و قاجاری؛ شناخت تاریخ ایران از دل معماری حرم
بخش مهمی از هویت معماری کنونی حرم حضرت معصومه(س) در دوران صفویه و قاجاریه شکل گرفته است.
در دوره صفوی، گسترش بنا، ساخت و بازسازی ایوان‌ها و صحن‌ها و استفاده از هنرهای گوناگون تزیینی، جلوه تازه‌ای به مجموعه بخشید.
در دوره قاجار نیز بخش‌های دیگری به حرم افزوده شد و بسیاری از کاشی‌نوشته‌ها، اشعار و کتیبه‌های تاریخی موجود، یادگار همین دوران هستند.
برای نمونه، صحن امام رضا(ع)، مشهور به صحن اتابکی یا صحن نو، در اواخر دوران قاجار شکل گرفت. تکمیل بنای این صحن در سال ۱۳۰۳ هجری قمری با نام علی‌اصغر اتابک و استاد حسن معمارباشی پیوند دارد.
کتیبه‌های این صحن علاوه بر مضامین دینی و ادبی، اطلاعاتی درباره تاریخ ساخت و نقش بانیان و هنرمندان در اختیار ما می‌گذارند.
در بخش‌های دیگر حرم نیز می‌توان نشانه‌هایی از هنر دوره صفوی و خوشنویسان برجسته آن، از جمله محمدرضا امامی، مشاهده کرد.
از این منظر، بازدید از کتیبه‌ها فرصتی برای شناخت تاریخ ایران است؛ تاریخی که نه در صفحات کتاب، بلکه بر کاشی و سنگ و دیوار ثبت شده است.
علاقه‌مندان می‌توانند برای شناخت بیشتر این دوره‌ها، اپیزودهای تاریخ ساخت حرم در بخش نخست و تاریخ ساخت حرم در بخش دوم را نیز دنبال کنند.
کتیبه وقفنامه ناصری
۶. وقفنامه ناصری؛ کتیبه‌ای که از آب و زندگی مردم قم سخن می‌گوید
شاید یکی از غیرمنتظره‌ترین بخش‌های تور کتیبه‌خوانی، آشنایی با وقفنامه ناصری باشد.
این سنگ‌نوشته، برخلاف بسیاری از کتیبه‌های مذهبی، به موضوعی مرتبط با زندگی روزمره مردم قم اختصاص دارد: تأمین و توزیع آب شهر.
بر اساس این وقفنامه، ناصرالدین‌شاه قاجار آب قنات ناصری را در سال ۱۲۹۰ هجری قمری برای استفاده عمومی وقف کرد.
اهمیت وقفنامه ناصری تنها در فرمان یک پادشاه نیست؛ بلکه این کتیبه سندی درباره تاریخ اجتماعی و اقتصادی قم به شمار می‌رود.
از طریق آن می‌توان با نظام سنتی آب‌رسانی، جایگاه قنات، شیوه توزیع منابع عمومی و ساختار محله‌های تاریخی شهر آشنا شد.
چنین کتیبه‌ای نشان می‌دهد که چگونه یک اثر به‌ظاهر ساده می‌تواند دریچه‌ای به تاریخ زندگی مردم یک شهر باشد.
کتیبه مقبره فتحعلی شاه
۷. کتیبه تاریخی مقبره فتحعلی‌شاه؛ روایتی از پادشاهی و تاریخ قاجار
در حرم حضرت معصومه(س)، آرامگاه شماری از پادشاهان و شخصیت‌های تاریخی ایران قرار دارد.
یکی از مهم‌ترین آن‌ها، مقبره فتحعلی‌شاه قاجار است.
در این بخش، سنگ‌نوشته‌ای ارزشمند وجود دارد که روایتی از تاریخ دودمان قاجار و زندگی فتحعلی‌شاه را در خود جای داده است.
این کتیبه بر پایه متنی تاریخی تنظیم شده و به موضوعاتی همچون تبار خاندان قاجار، به قدرت رسیدن فتحعلی‌شاه، رخدادهای دوران سلطنت و برخی مناسبات سیاسی آن روزگار اشاره می‌کند.
از ویژگی‌های قابل‌توجه این اثر، ساختار دو‌بخشی و قاب‌بندی خاص نوشته آن است؛ به‌گونه‌ای که بخشی از سطرها در دو سوی بخش مرکزی ادامه پیدا می‌کنند.
خواندن چنین کتیبه‌ای، علاوه بر آشنایی با خط و هنر حجاری، مستلزم توجه به زبان تاریخی و شیوه روایت وقایع در منابع دوره قاجار است.
نکته مهم دیگر آن است که متون سلطنتی را باید در چارچوب زمانه و هدف نگارش آن‌ها فهمید؛ زیرا این نوشته‌ها گاه علاوه بر انتقال اطلاعات تاریخی، درصدد نمایش شکوه، مشروعیت و جایگاه سیاسی صاحبان قدرت بوده‌اند.
آشنایی با مقابر مشاهیر و پادشاهان مدفون در حرم حضرت معصومه(س) می‌تواند مکمل این بخش از بازدید باشد.
۸. شناخت خوشنویسان، معماران و هنرمندان گمنام حرم
هنگام تماشای یک کتیبه زیبا، معمولاً نخستین چیزی که توجه ما را جلب می‌کند، نقش و رنگ آن است؛ اما پشت این زیبایی، مجموعه‌ای از مهارت‌های دشوار و دقیق قرار دارد.
هنرمندان گذشته برای اجرای یک کتیبه باید متن را با اندازه و شکل سطح معماری هماهنگ می‌کردند.
طول آیه یا شعر، تعداد حروف، فاصله کلمات، تناسب سطرها، نوع خط، شکل قوس‌ها و جایگاه کتیبه در بنا، همگی در طراحی نهایی اهمیت داشتند.
اجرای چنین آثاری نیازمند همکاری و مهارت خوشنویسان، کاشی‌سازان، معماران، حجاران و دیگر استادکاران بوده است.
در کتیبه‌های حرم می‌توان نمونه‌هایی از خطوط ثلث، نستعلیق، کوفی و نسخ و شیوه‌های گوناگون تزیین و نگارش را مشاهده کرد.
نام بعضی از هنرمندان نیز در انتهای کتیبه‌ها ثبت شده است؛ امضاهایی که امروز ارزش تاریخی فراوانی دارند.
از این منظر، کتیبه‌خوانی فرصتی برای شناخت و قدردانی از هنرمندانی است که قرن‌ها پیش، با دانش و ظرافت فراوان، آثاری ماندگار پدید آورده‌اند.
تور کتیبه‌خوانی برای چه کسانی مناسب است؟
اگرچه موضوع این تور تخصصی است، مخاطبان آن لزوماً نباید دانش‌آموخته تاریخ، معماری یا ادبیات باشند.
علاقه‌مندان به تاریخ ایران و قم، زائران و مجاوران حرم، دانشجویان تاریخ و معماری و هنر، پژوهشگران علوم دینی، دوستداران شعر فارسی، راهنمایان گردشگری، فعالان میراث فرهنگی و خانواده‌های علاقه‌مند به تجربه‌های فرهنگی و آموزشی می‌توانند از این برنامه بهره‌مند شوند.
برای راهنمایان گردشگری، این تور همچنین فرصتی برای آشنایی با شیوه روایتگری تخصصی آثار تاریخی و دینی است.
از سوی دیگر، مخاطبانی که پیش‌تر بارها به حرم مشرف شده‌اند نیز می‌توانند با شناخت کتیبه‌ها، بخش‌هایی از این مجموعه را از زاویه‌ای تازه ببینند.
کتیبه‌خوانی؛ فرصتی برای حفاظت از میراث فرهنگی
یکی از مهم‌ترین نتایج شناخت آثار تاریخی، افزایش توجه به ضرورت حفاظت از آن‌هاست.
بسیاری از کتیبه‌ها در گذر زمان در معرض فرسایش، آسیب‌های محیطی، مرمت‌های نامناسب یا تغییرات معماری قرار گرفته‌اند.
هرچند ارزش تاریخی این آثار برای پژوهشگران روشن است، بخش مهمی از جامعه ممکن است از محتوای آن‌ها و اهمیتی که دارند، آگاهی کافی نداشته باشد.
معرفی علمی و عمومی کتیبه‌ها می‌تواند به تقویت حساسیت جامعه نسبت به حفاظت از میراث تاریخی کمک کند.
وقتی بدانیم یک سنگ‌نوشته، سندی از تاریخ آب‌رسانی شهر است یا یک کتیبه، نام هنرمندی را از چند قرن پیش حفظ کرده، اهمیت نگهداری از آن را بهتر درک خواهیم کرد.
از این منظر، تور کتیبه‌خوانی تنها یک برنامه بازدید نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از فرایند آگاهی‌بخشی و پاسداشت میراث فرهنگی و معنوی شهر قم باشد.
از زیارت تا شناخت؛ نگاهی گسترده‌تر به ظرفیت‌های حرم مطهر
حرم حضرت معصومه(س) یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی ایران است؛ اما ظرفیت‌های این مجموعه تنها به زیارت محدود نمی‌شود.
حرم در طول تاریخ، جایگاه پیوند دین، فرهنگ، دانش، هنر، معماری و هویت شهری بوده است.
کتیبه‌های آن نیز بازتابی از همین پیوند هستند.
شناخت این آثار، امکان گفت‌وگو با مخاطبانی را فراهم می‌کند که هر یک با علاقه‌ای متفاوت به این مجموعه می‌نگرند؛ از زائران و علاقه‌مندان مباحث دینی تا پژوهشگران تاریخ و گردشگران فرهنگی.
در این میان، روایتگری دقیق و مستند می‌تواند به معرفی عمیق‌تر میراث دینی و فرهنگی ایران کمک کند.
برای مطالعه بیشتر درباره ظرفیت‌های فرهنگی این بارگاه، می‌توان یادداشت منشور همزیستی ادیان در زیارت‌نامه حضرت معصومه(س) را نیز مطالعه کرد.
معرفی و نحوه برگزاری تور کتیبه‌خوانی حرم مطهر حضرت معصومه(س)
این تور با هدف آشنایی مخاطبان با کتیبه‌های تاریخی، هنری، ادبی و دینی حرم مطهر و بر پایه مطالعات پژوهشی و میدانی استاد شریعتی طراحی شده است.
اجرای این برنامه بر عهده های‌گشت است.
در این بازدید، شرکت‌کنندگان با همراهی راهنمای تخصصی، با نمونه‌هایی از مهم‌ترین کتیبه‌های حرم و زمینه تاریخی و فرهنگی آن‌ها آشنا می‌شوند.
محورهای برنامه شامل خوانش و تفسیر کتیبه‌های قرآنی و روایی، شناخت اشعار فارسی، آشنایی با دوره‌های صفوی و قاجار، معرفی آثار تاریخی و وقف‌نامه‌ها و بررسی نقش خوشنویسان و معماران در شکل‌گیری حرم خواهد بود.
مسیر نهایی بازدید و کتیبه‌های قابل مشاهده با توجه به شرایط اجرایی، دسترسی به بخش‌های مختلف حرم و هماهنگی‌های لازم تعیین می‌شود.
اطلاعات مربوط به زمان اجرا، محل گردهمایی، مدت برنامه، ظرفیت و شرایط شرکت نیز در اطلاعیه اختصاصی تور اعلام خواهد شد.
پرسش‌های متداول
کتیبه‌خوانی حرم حضرت معصومه(س) چیست؟
کتیبه‌خوانی، بازدیدی تخصصی از نوشته‌های تاریخی و هنری موجود در بخش‌های مختلف حرم است که طی آن، متن کتیبه‌ها، مضامین دینی و ادبی، تاریخ ساخت بناها و ارتباط نوشته‌ها با معماری بررسی و روایت می‌شود.
آیا برای شرکت در تور باید زبان عربی یا خطاطی بدانیم؟
خیر. هدف تور، فراهم‌کردن امکان شناخت کتیبه‌ها برای مخاطبان عمومی و علاقه‌مندان است. متن‌ها و مفاهیم با توضیحات راهنمای تخصصی در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌گیرد.
آیا تور فقط درباره تاریخ مذهبی حرم است؟
خیر. علاوه بر مباحث دینی، موضوعاتی مانند تاریخ ایران در دوره صفوی و قاجار، شعر و ادبیات فارسی، خوشنویسی، معماری، وقف‌نامه‌ها و تاریخ اجتماعی قم نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.
آیا این تور با زیارت معمولی تفاوت دارد؟
بله. هدف این برنامه، شناخت و تفسیر میراث تاریخی، هنری و دینی حرم است و می‌تواند تجربه زیارت را با آگاهی و شناخت بیشتر همراه کند.
آیا امکان حضور خانواده‌ها و علاقه‌مندان عمومی وجود دارد؟
اصل محتوای تور برای مخاطبان عمومی نیز قابل استفاده است. شرایط ثبت‌نام، گروه‌های سنی و جزئیات اجرایی هر نوبت در اطلاعیه همان برنامه اعلام می‌شود.
آیا همه کتیبه‌های حرم در یک تور خوانده می‌شوند؟
حرم دارای مجموعه گسترده‌ای از کتیبه‌هاست و بررسی همه آن‌ها به زمان قابل‌توجهی نیاز دارد. در هر اجرا، مجموعه‌ای از کتیبه‌های شاخص متناسب با مسیر، زمان و شرایط بازدید انتخاب خواهد شد.
آیا امکان عکاسی از کتیبه‌ها وجود دارد؟
عکاسی صرفاً در بخش‌هایی امکان‌پذیر است که ضوابط حرم مطهر اجازه می‌دهد. رعایت حرمت فضای زیارتی، آرامش زائران و دستورالعمل‌های مجموعه ضروری است.
برگزارکننده تور کتیبه‌خوانی چه مجموعه‌ای است؟
این تور با اتکا به مطالعات پژوهشی استاد شریعتی و با اجرای های‌گشت برگزار می‌شود.
چگونه می‌توان در تور کتیبه‌خوانی ثبت‌نام کرد؟
زمان، ظرفیت، هزینه و شیوه ثبت‌نام هر نوبت از طریق اطلاعیه‌های رسمی های‌گشت اعلام می‌شود.
سخن پایانی
حرم حضرت معصومه(س) تنها مجموعه‌ای از گنبدها، صحن‌ها و ایوان‌های باشکوه نیست؛ این مکان، حافظه‌ای زنده از قرن‌ها ایمان، تاریخ، هنر، ادبیات و فرهنگ ایرانی است.
در گوشه‌وکنار این مجموعه، نام هنرمندان و معماران، سروده‌های شاعران، روایت‌های دینی و اسناد تاریخی بر کاشی‌ها و سنگ‌ها نقش بسته‌اند و همچنان منتظر نگاه دقیق و پرسشگر ما هستند.
کتیبه‌خوانی فرصتی است برای شنیدن روایت‌هایی که شاید بارها از کنار آن‌ها گذشته‌ایم، بی‌آنکه متوجه حضورشان شده باشیم.
این بار، حرم را فقط تماشا نکنیم؛ حرم را بخوانیم.
شاید پس از این تجربه، نگاه ما به حرم مطهر حضرت معصومه(س)، تاریخ شهر قم و میراث فرهنگی ایران، دیگر مانند گذشته نباشد.
های‌گشت تجربه‌ای متفاوت از شناخت تاریخ، هنر و معنویت ایران
حرم حضرت معصومه قم: جواهری در دل کویر ایران
