حمام حاج عسگرخان قم؛ گرمابهای زنده از عمق تاریخ قاجار
اگر به قم سفر کردهاید و در میان کوچهپسکوچههای بازار قدیمی آن قدم زدهاید، احتمالا بوی تاریخ و معماری اصیل ایرانی را حس کردهاید. در دل این بافت تاریخی، گرمابهای باقیمانده از دوران قاجار قرار دارد که هنوز هم زنده است و فعالیت میکند: حمام حاج عسگرخان، یک مقصد جذاب برای عاشقان تاریخ، معماری سنتی و تجربههای اصیل ایرانی.
مقدمه
گرمابههای سنتی، فقط مکانی برای شستوشو نبودهاند؛ بلکه بخشی از زندگی اجتماعی مردم ایران در گذشته را تشکیل میدادهاند. حمام حاج عسگرخان قم با بیش از ۲۰۰ سال قدمت، همچنان فعال است و بخشی از این تاریخ زنده را به نمایش میگذارد. اگر میخواهید بافت تاریخی قم را بهتر بشناسید و همزمان با تجربهای سنتی، در دل گذشته گام بزنید، بازدید از این حمام را از دست ندهید.
تاریخچه حمام حاج عسگرخان
حمام حاج عسگرخان یکی از بناهای تاریخی دوره قاجار است که به استناد کتیبه سنگی نصبشده در ورودی آن، در سال ۱۲۱۶ هجری قمری و در دوران سلطنت فتحعلیشاه ساخته شده است. این بنا که در راسته بازار نو قم و کنار مسجد قدیمی بازار قرار دارد، در تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۸۲ با شماره ۱۰۰۶۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
معماری گرمابه
این مجموعه تاریخی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: حمام و چالهحوض. ورودی حمام در دل راستهی بازار و کنار مغازهها واقع شده و با وجود برخی اصلاحات در سامانههای گرمایشی و تأسیساتی، همچنان فعال است و توسط مردم محلی مورد استفاده قرار میگیرد. در سمت شرقی بنا، بخشی به نام چالهحوض قرار دارد که امروزه آسیب جدی دیده و به وضعیتی نیمهمخروبه درآمده است.
در قسمت ورودی گرمابه، کتیبهای سنگی نصب شده که اطلاعاتی درباره ساخت بنا بر آن حک شده است. در پایان متن کتیبه، تاریخ ساخت حمام سال ۱۲۱۶ هجری قمری ذکر شده که آن را به اوایل دوران قاجار و حکومت فتحعلیشاه قاجار نسبت میدهد.
ورودی حمام در نقطهای از بازار قرار دارد که یک شکستگی در مسیر راسته ایجاد شده است. خود حمام در ضلع شمالی این بازار قرار گرفته و ابتدا با یک فضای مستطیلشکل روبرو میشویم که چند پله پایینتر از سطح بازار قرار گرفته و نقش ورودی یا فیلتر را ایفا میکند.
پس از عبور از این فضا، وارد اولین بخش اصلی حمام میشویم؛ فضایی مربعشکل به ابعاد حدود ۱۰ در ۱۱ متر که در مرکز آن گنبدی زیبا قرار دارد. این گنبد بر روی هشت ستون پنجضلعی استوار شده است. نحوهی چیدمان این ستونها به گونهای است که با اضلاع مربع پیرامونی در هماهنگی کامل بوده و ترکیبی چشمنواز و متقارن پدید آورده است.
در ادامه، یک هشتی کوچک مسیر ورود به دومین گنبد بزرگ حمام را فراهم میسازد. این بخش نیز نقشهای مربع با ابعاد تقریبی ۱۰ متر دارد که چهار ستون در مرکز آن قرار دارد و گنبد دوم روی آنها بنا شده است. در انتهای این فضا، مخزن آب قرار دارد.
فضای زیر گنبد اول به عنوان رختکن مورد استفاده قرار میگرفته و تزیینات ساده و خوشساختی آن را پوشش میدهد. گنبد دوم، محل اصلی شستوشو بوده که امروز نیز با نصب چند دوش در اطراف آن، همچنان به عنوان بخش فعال حمام استفاده میشود.
در امتداد این فضاها، در سمت شرقی بنا، چالهحوض جای دارد که امروزه تا حد زیادی تخریب شده است. بین حمام و چالهحوض، فضاهای جانبی وجود داشته که اکنون مخروبهاند. با این حال، شواهدی از ارتباط فضایی میان حمام و چالهحوض وجود دارد که برای بررسی دقیقتر آن، نیاز به کاوشهای باستانشناسی و مطالعات میدانی خواهد بود.
با وجود فرسایش بخشی از بنا، حمام همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد. سیستم روشنایی و گرمایش آن بهروزرسانی شده و مردم محلی و حتی زائران و گردشگران، از این گرمابه استفاده میکنند. اگر دوست دارید حالوهوای حمامهای سنتی ایرانی را از نزدیک تجربه کنید، میتوانید با مسئول حمام هماهنگ کنید تا خدماتی مانند شستوشوی سنتی و مشتومال برایتان انجام شود.
ویژگیهای برجسته حمام
کتیبه سنگی با شعر فارسی و تاریخ ساخت حمام
نقاشیها و سقفهای تزئینی در ورودی بازار
ترکیب ستونهای پنجضلعی و گنبدهای قرینه
فضای سنتی کاملاً قابل استفاده برای عموم
امکان دریافت خدمات سنتی مشتومال با هماهنگی
سنگ نوشته داخل حمام
در داخل حمام کتیبهای نصب شده است که نشان دهنده قدمت و ساخت حمام در سال ۱۲۱۶ را نشان میدهد. همین امر سبب شده تا مورخان و کارشناسان آثار تاریخی قدمت این گرمابه را به اوایل دوره قاجار و حکومت فتحعلیشاه نسبت دهند. این اثر در سال ۱۳۸۲ با شماره ۱۰۰۶۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
متن سنگ نوشته حمام
این مهین حمام بین کز روشنی …
اندر آبش گشته پیدا عکس ماه مشرقین
آب این گرمابه از صافی به چشم اهل دهر
آشکارا مینماید همچو نور نیرین
وصف حوضش مینگنجد در بیان من از آنک
آب از فوارهاش ریزد به فرق فرقدین
جنت آرا و ارم آیین و انگلیون نگار
آب و خاکش کوثر و عنبر بود با زیب و زین
سر تاریخ بنایش منشی طبع سرور
گفت اگر خواهی حسابش ساخته حاجی حسین
کاربری بنا در گذشته
در گذشته، این حمام مکانی برای نظافت، استراحت، تبادل اخبار، گفتوگوهای اجتماعی و حتی مراسم سنتی عروسی یا آیینهای دینی بوده است. گرمابهها نقش پررنگی در پیوندهای اجتماعی ایفا میکردند و جایگاه مهمی در فرهنگ ایرانی داشتند.
کاربری بنا در حال حاضر
امروزه حمام حاج عسگرخان همچنان با اندکی تغییرات در سیستم گرمایشی و روشنایی، فعال است. مردم محلی، زائران و حتی گردشگران داخلی و خارجی میتوانند از این گرمابه استفاده کنند. با هماهنگی با مسئول حمام، خدمات سنتی مانند شستوشو، مشتومال و ماساژ سنتی ارائه میشود.
بهترین زمان برای بازدید
بهترین زمان برای بازدید از حمام، صبح تا عصر و بهخصوص در فصول بهار و پاییز است که هوای قم مطبوعتر بوده و امکان گشتوگذار در بازار نیز فراهم است. حمام در تمام روزهای هفته، از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب، فعال است.
نکاتی برای بازدید
آدرس دقیق: قم، خیابان طالقانی، بازار بزرگ، حمام حاج عسگرخان (محله عربستان)
هزینه بازدید: استفاده از حمام برای هر نفر ۶۰ هزار تومان است. خدمات اضافی، هزینه جداگانه دارد.
دسترسی: به علت قرارگیری در دل بازار، پیشنهاد میشود بهصورت پیاده به محل مراجعه کنید.
ساعات کاری: از طلوع تا غروب آفتاب
جاذبههای گردشگری اطراف حمام
حمام حاج عسگرخان تنها جاذبه تاریخی این منطقه نیست. در اطراف این حمام، میتوانید از مکانهای زیر نیز بازدید کنید:
تیمچه فرش: بنایی تاریخی برای فروش فرشهای دستباف ایرانی
بازار قم: جایی برای تجربه خرید سنتی و دیدن سبک زندگی محلی
پرسش های متداول
۱. قدمت حمام حاج عسگرخان به چه دورانی بازمیگردد؟
به اوایل دوره قاجار، سال ۱۲۱۶ هجری قمری، در زمان سلطنت فتحعلیشاه.
۲. آیا حمام هنوز فعال است؟
بله، حمام همچنان فعال است و خدمات سنتی نیز ارائه میشود.
۳. هزینه استفاده از حمام چقدر است؟
هزینه استحمام ۶۰ هزار تومان بوده و خدمات اضافه شامل هزینه جداگانه است.
۴. چطور میتوان به حمام دسترسی پیدا کرد؟
از خیابان طالقانی و راسته بازارچه حسینآباد وارد بازار شوید. پیادهروی بهترین روش دسترسی است.
۵. چه جاذبههایی در اطراف حمام قرار دارند؟
مسجد بازار، تیمچه فرش، راسته بازار کهنه، میدان کهنه و بازار بزرگ قم از جمله جاذبههای اطراف هستند.
