شاهزاده ناصر؛ زیارتگاهی گمنام در مرکز شهر قم
اگر گذرتان به سهراه بازار قم افتاد و مقابل مسجد امام حسن عسکری علیه السلام ایستادید، بدانید که تنها چند قدم با زیارت یکی از فرزندان امام حسن مجتبی علیه السلام فاصله دارید؛ حرم کوچکی به نام امامزاده ناصرالدین که با وجود سادگیاش، دلهای بسیاری را به آرامش رسانده است.
مقدمه
قم، شهری است که از دیرباز مأمن شیعیان و پناهگاه خاندانهای دوستدار اهلبیت(ع) بوده است. حضور پررنگ خاندان اشعری و صدها راوی حدیث در این شهر، گواهی روشن بر جایگاه تاریخی و دینی قم در میان شیعیان است. هیچ شهری به اندازه قم، محدث و راوی در دل تاریخ ندارد؛ و همین امنیت اعتقادی و فرهنگی، سبب شد تا بسیاری از امامزادگان برای در امان ماندن از آزار خلفا و حاکمان جور، راهی قم شوند و در این دیار رحل اقامت افکنند. شهری که امروز با بیش از ۴۰۰ امامزاده، همچنان جلوهگاه نور، ایمان و تاریخ زنده تشیع است.
امامزاده ناصرالدین (ع) مشهور به شاهزاده ناصر، یکی از همین بقاع متبرکه است که در سکوت و تواضع، زائرانش را با نگاهی مهربان میپذیرد. بیایید این بار در میان بازار شلوغ، لحظهای بایستیم و به ضریحی سلام دهیم که برکاتش نه در ظاهر وسیع، بلکه در صفای باطنش نمایان است.
تاریخچه امامزاده ناصر
طبق مستندات تاریخی و نسبنامههای معتبر، امامزاده ناصرالدین علی(ع) از نسل امام حسن مجتبی(ع) بوده و در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری در قم میزیسته است. نسب ایشان چنین ذکر شده است:
ناصرالدین علی بن مهدی بن محمد بن حسین بن زید بن محمد بن احمد بن جعفر بن عبدالرحمن بن محمد بطحانی بن قاسم بن حسن بن زید بن امام حسن مجتبی(ع).
معماری ساده و دلنشین بقعه امامزاده ناصر
این بقعه درجایی از مرکز شهر قم، کمی بالاتر از سه راه بازار، و دقیقا روبروی درب شمالی مسجد بزرگ امام حسن عسگری(علیه السلام) قرار دارد.
این مکان مبارک از آثار دوره صفویه به شمار میرود و همزمان با ایوان مسجد امام حسن عسکری(ع) ساخته شده است. گنبد فیروزهای رنگ با گلدستههایی کوتاه، شاید مرتفع نباشد، اما به سادگی راهی به آسمان گشوده است. آخرین بازسازی این بنا به سال ۱۴۱۱ قمری (معادل ۱۳۲۶ شمسی) توسط سازمان اوقاف بازمیگردد.
ویژگیهای بنا؛ کوچک اما پربرکت
ابعاد این بقعه حدود چهار متر طول و سهونیم متر عرض دارد. در مرکز آن، ضریحی قرار گرفته که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ساخته و در محل نصب شده است. دیوارهای داخلی بقعه با کاشیهای ساده فیروزهای و خشتی تزیین شده و آیینهکاریهایی نیز بر زیبایی فضای درونی آن افزودهاند.
فضای زیارتی حرم امامزاده ناصرالدین(ع) به دو بخش مجزا برای خواهران و برادران تقسیم شده است، که در این میان، قسمت ویژه خواهران بهمراتب کوچکتر از بخش برادران طراحی شده است.
در هر ساعتی از شبانهروز که به این بقعه سر بزنید، حضور زائران را خواهید دید. در همین فضای محدود، اقلامی چون قرآن، مهر و تسبیح، چادر نماز و کتابهای دعا در دسترس مراجعان قرار گرفتهاند؛ با این حال، فضای اختصاصی برای اقامه نماز زیارت در نظر گرفته نشده است.
اختلاف نظر در شناسایی صاحب مزار
در برخی منابع متأخر، تاریخ وفات امامزاده ناصرالدین سال ۸۲۸ هجری قمری ذکر شده و همین تاریخ چند سال پیش، همزمان با بازسازی بنای امامزاده، بر سنگ قبر او حک شده است. با این حال، شماری از محققان این تاریخ را نادرست دانستهاند و برای آن دو دلیل عمده مطرح میکنند:
در علم نسبشناسی، به طور متوسط هر قرن شامل سه نسل یا واسطه است. اگر تاریخ وفات امامزاده ناصرالدین سال ۸۲۸ باشد، او میبایست حدود ۲۳ نسل بعد از امام حسن مجتبی (ع) میبود. این در حالی است که در کتاب عمدة الطالب تنها دوازده واسطه میان امام حسن(ع) و این امامزاده ذکر شده است.
مرحوم محمدحسین ناصرالشریعه (متوفای ۱۳۳۹ شمسی) در خاطرات خود نوشته است که در دوران کودکیاش، این مزار را متعلق به احمد بن اسحاق میدانستند؛ اما بعدها، برخی با استناد به کتاب عمدة الطالب نتیجه گرفتند که این بقعه در واقع متعلق به شاهزاده ناصرالدین است. (ر.ک: مختارالبلاد، ص ۱۴۲)
انتساب تاریخی بقعه به احمد بن اسحاق
در زمان علمایی چون حاج شیخ عباس قمی و شیخ محمدعلی کچوئی قمی، این مکان به عنوان مزار احمد بن اسحاق شناخته میشد (ر.ک: منتهی الآمال، ج ۳، ص ۱۵۵۶؛ انوار المشعشعیین، ج ۲، ص ۱۲۰). همچنین، نویسنده کتاب تربت پاکان نیز بدون تردید این مزار را متعلق به احمد بن اسحاق بن ابراهیم دانسته است (ج ۲، ص ۱۰۳).
اما در خصوص احمد بن اسحاق، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. شیخ عباس قمی احتمال میدهد که احمد بن اسحاق موسوی در این مکان دفن شده باشد، چراکه بنا بر قول مشهور، احمد بن اسحاق اشعری در سرپل ذهاب به خاک سپرده شده است.
شهرت یافتن این بقعه به احمد بن اسحاق اشعری به این دلیل بود که بر اساس روایات محلی، او مسجد مجاور را به دستور امام حسن عسکری(ع) بنا نهاده بود و در نظر داشت این بقعه را برای آرامگاه خود بسازد. اما پس از بازگشت از سامرا، در سرپل ذهاب دار فانی را وداع گفت و همانجا دفن شد. با این حال، از آنجا که این بقعه بلااستفاده مانده و در حال ویرانی بود، در زمان سلطنت سلطان برکیارق، مدرسهای در اطراف آن بنا کردند و بقعه را بخشی از حجرات مدرسه قرار دادند. سپس در سال ۸۲۸، وقتی ناصرالدین علی بن مهدی بطحایی در قم وفات یافت، او را در این مکان دفن کردند.
نسب و هویت شاهزاده ناصر
با توجه به شواهد تاریخی، این بقعه در حال حاضر به شاهزاده ناصرالدین نسبت داده میشود. نسب کامل او به شرح زیر است:
سید جلیلالقدر ناصرالدین بن مهدی بن محمد بن حسین بن زید بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن عبدالرحمن بن محمد بطحایی بن قاسم بن حسن بن زید بن امام حسن مجتبی(ع)
بر اساس این نسبنامه، وی از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و از سادات بطحایی بوده که در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری میزیسته است.
بهترین زمان بازدید از امامزاده ناصر قم
از آنجا که این بقعه در قلب بازار شلوغ قرار دارد، ساعات اولیه صبح یا بعدازظهرهای خلوت برای زیارت آرامتر توصیه میشود. شبهای زمستان نیز با نورهای شهر و سکوت اطراف، حال و هوایی خاص به زیارت میبخشند.
نکاتی برای یک زیارت دلنشین
با توجه به نبود صحن و فضای باز، حضور در ساعات شلوغ ممکن است دشوار باشد.
اذن دخول در بالای پنجره مشرف به خیابان نصب شده است؛ میتوان آن را با احترام و دقت در حاشیه خیابان قرائت کرد.
همراه داشتن وسایل شخصی برای نماز و دعا توصیه میشود، چرا که فضای جداگانهای برای عبادت مهیا نیست.
جاذبههای گردشگری اطراف
مسجد امام حسن عسکری(ع): درست روبروی بقعه و از مساجد تاریخی و مهم شهر قم.
بازار سنتی قم: در چند قدمی بقعه، مکانی برای گشتوگذار، خرید و آشنایی با فرهنگ محلی.
مسجد اعظم و حرم حضرت معصومه(س): تنها با چند دقیقه پیادهروی در دسترس است.
موزه آستان مقدس قم: مجموعهای از آثار تاریخی مرتبط با فرهنگ و دین.
پرسشهای متداول
۱. امامزاده ناصر(ع) چه نسبتی با اهلبیت(ع) دارد؟
نواده امام حسن مجتبی(ع) است.
۲. این امامزاده در کدام دوره تاریخی در قم زیسته است؟
اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری.
۳. معماری بقعه مربوط به چه دورانی است؟
دوره صفویه.
4. بهترین زمان برای زیارت این بقعه چه زمانی است؟
صبحها یا عصرهای خلوت برای زیارتی آرام توصیه میشود.