کتاب «همیار سفر قم» با هدف معرفی بافت تاریخی و فرهنگی شهر قم تدوین شده و نمایه‌های آن، شامل شرح‌حال شخصیت‌ها و اعلام مطرح در متن اصلی کتاب، به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده‌اند.

این اثر به‌عنوان یک راهنمای شهری، خوانندگان را دعوت می‌کند تا با انتخاب یکی از دوازده مسیر معرفی‌شده، همراه آن در گذرهای قدیمی قدم بزنند و جلوه‌های پنهان هویت تاریخی قم را از نزدیک لمس کنند. نویسندگان تأکید دارند که هر شهروند قمی می‌تواند با این کتاب، شناختی عمیق‌تر از زیبایی‌های نهفته در زادگاه خود به دست آورد.

الف

1. ابن بواب

ابوالحسن علی بن هلال ملقّب به ابن بوّاب از مشهورترین خوشنویسان زمان خود بوده است. وی افزون بر خوشنویسی، در شعر، نقاشی و تذهیب نیز دستی داشته است. وی افزون بر خوشنویسی و تذهیب، در ادبیات عرب هم استاد بود و قصیدۀ مشهوری به زبان عربی با عنوان «رائیه» در باب خوشنویسی دارد.

2. ابن‌بابویه

علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی‌ (درگذشت ۳۲۹ق‌)، معروف به اِبْن بابَوَیه‌ْ، فقیه و محدث شیعه و مرجع دینی مردم قم و اطراف آن بوده است‌. وی پدر حسین بن علی بن بابویه و شیخ صدوق است. از شیخ صدوق و پدرش با عنوان صدوقین یاد می‌شود.

3. ابوالفضل عراقی

میرابوالفضل عراقی از امیران برجسته در دربار طغرل بیک بود که در تثبیت قدرت سلجوقیان در ایران نقش مؤثری ایفا کرد.
او به‌عنوان یکی از رجال سیاسی-نظامی، در اداره سرزمین‌های فتح‌شده و تحکیم ساختار حکومتی سلجوقیان سهم قابل توجهی داشت.
از جمله اقدامات او می‌توان به ساخت دو بنا اشاره کرد. نخست بنای گنبد حرم حضرت معصومه (س) و دوم ساخت مسجدی در کنار بیت‌النور. جالب است بدانید محوطه‌ی وسیع اطراف بیت‌النور به همین جهت، به «میدان میر» مشهور شد.

4. احمد بن اسحاق اشعری

احمد بن اِسحاق اَشعَری قمی (درگذشت حدود سال‌های ۲۶۰ تا ۲۶۳ق) از راویان شیعه قرن سوم که محضر چهار امام را درک کرد. مسجد امام حسن عسکری (ع) در قم توسط او و به دستور امام عسکری(ع) ساخته شده است. او از اصحاب امام جواد(ع) و امام هادی(ع) و همچنین وکیل امام عسکری(ع) در قم بود و از کسانی است که امام زمان(عج) را در کودکی دیده است. برخی گزارش‌ها از فعالیت او در دوره غیبت صغری به عنوان دستیار نایب اول عثمان بن سعید حکایت دارد. او دارای تألیفاتی همچون علل الصوم و مسائل الرجال است.

5. اسدالله علم

اسدالله خان عَلَم امیر قاینات (۱۲۹۸ – ۱۳۵۷ش) مشهور به اسدالله علم یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی دوران محمدرضا شاه، وزیر دربار از ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ و نخست‌وزیر ایران از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۲ بوده است. اوج قدرت او در دوران یازده ساله وزارت دربار می‌باشد که در این زمان به نفوذ کم نظیری بر محمدرضا شاه دست یافت.

6. امّ اسحاق

ام اسحاق، کنیز محمد فرزند موسی مبرقع که در کنار مضجع حضرت معصومه (س) مدفون است.

7. آخوند ملاکاظم خراسانی

محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق) معروف به آخوند خراسانی از مراجع تقلید شیعه و عالمان اصول فقه در قرن چهاردهم هجری بود. وی از شاگردان میرزای شیرازی بود و بعد از فوت او، مرجعیت شیعه بر عهده آخوند قرار گرفت. مراجع بزرگی همچون آیات عظام «سید حسین طباطبایی بروجردی» و «میرزای نائینی» از شاگردان آخوند بودند. او مؤلف کتاب کفایة الاصول و از حامیان اصلی نهضت مشروطه ایران بود. مدفن او در صحن مطهر امام علی (ع) در نجف قرار دارد.

8. آندره گدار

آندره گدار (André Godard) یکی از معروف ترین معماران جهان و همچنین یکی از تاثیرگذار ترین معماران در ایران بوده است که اصالتی فرانسوی دارد. این معمار بزرگ باستان شناس نیز بوده و آثار معماری و پژوهش های باستان شناسی متنوعی را در طول زندگی حرفه ای خود به اتمام رسانده است. آندره گدار رئیس پردیس هنر های زیبای دانشگاه تهران نیز بود و طراحی های متنوعی برای اجرا در شهر های مختلف ایران انجام داد.

9. آیت‌الله پسندیده

آیت‌الله سید مرتضی پسندیده (۱۲۷۴-۱۳۷۵ش)، برادر بزرگتر امام خمینی و از فعالان سیاسی حوزه علمیه قم بود. او نزد بزرگان اصفهان شاگردی کرد و در زادگاهش، خمین، به تدریس دروس اسلامی پرداخت. او در فعالیت‌های سیاسی قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران شرکت داشته است.

10. آیت‌الله حاج شیخ مسیح مجتهد تهرانی

میرزا مسیح استرآبادی معروف به میرزا مسیح مجتهد (1158–1225 ش) از روحانیان قرن سیزدهم هجری و فرزند محمد سعید و نسب او از استرآباد بود. میرزا مسیح مجتهد تهرانی یکی از فقها و مراجع مکتب تهران و قم بود که در جریان حمله مردم تهران به سفارت روسیه و قتل گریبایدوف رهبری مردم را به عهده داشت.

11. آیت‌الله حجت کوه‌کمری

سید محمد حُجَّت کوه‌کمَری (1271- 1331ش) فقیه، رجالی و از مراجع تقلید شیعه. وی نزد اساتید فقه و اصول همانند سید ابوالحسن اصفهانی، عبدالکریم حائری، میرزا محمدحسین نائینی و آقا ضیاء عراقی، سید محمدکاظم طباطبائی یزدی شاگردی کرد. پس از درگذشت آیت الله حائری از مراجع ثلاث شد و به اداره حوزه علمیه قم پرداخت. مدرسه حجتیه در شهر قم از آثار به جای مانده از دوران مرجعیت او است که در آن زمان بی‌نظیر بوده است.

12. آیت‌الله زاهدی

آیت الله میرزا ابوالفضل زاهدی قمی (۱۲۷۰-۱۳۵۷ش)، فقیه، مفسر و عالم مجاهد شیعه معاصر و از شاگردان شیخ ابوالقاسم قمی و شیخ عبدالکریم حائری بود. وی از مدرسان حوزه علمیه قم بود و علاوه بر تدریس فقه و اصول و تفسیر برای حوزویان، به اقامه جماعت در مسجد امام حسن عسکری (ع) و موعظه و ارشاد مردم می پرداخت. تلاش در ملی کردن نفت، مبارزه با فرقه بهائیت، مخالفت با قانون کاپیتولاسیون و احداث و توسعه مساجد، از فعالیت ها و خدمات مهم اجتماعی اوست.

13. آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی

سید ابوالقاسم موسوی خویی (۱۲40–۱۳30 ش) فقیه، اصولی، مفسر قرآن، متکلم، محقق علم رجال و مرجع تقلید شیعه‌ی امامیه بود. او از تأثیرگذارترین و پُرمقلدترین مراجع تقلید شیعه به‌شمار می‌رفت. او استاد اکثر مراجع تقلید شیعی کنونی به‌شمار می‌رود، به‌گونه‌ای که بین فقها و مراجع تقلید شیعه از او با عنوان استادُ الفقها و المجتهدین و زعیم حوزه‌های علمیه یاد می‌شود.

14. آیت‌الله سید احمد خوانساری

سید احمد خوانساری (1270-1363ش) از مراجع تقلید شیعه بود. وی از شاگردان آخوند خراسانی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، میرزای نائینی و آقا ضیاء عراقی، و از معدود مراجعی بود که در دوران مرجعیت خود در حوزه‌های علمیه معروف نبود و قبل از مرجعیت ساکن تهران شده بود. مرجعیت او بعد از درگذشت آیت الله بروجردی آغاز شد.

15. آیت‌الله سید حسین بُدَلا

آیت‌الله سید حسین بدلا، فقیه و اصولی شیعه در سال ۱۲۸۶ ش در قم به دنیا آمد. در سال ۱۳۱۳ ش با کمک فردی به نام همایون، اولین مجله دینی در قم به نام «همایون» را منتشر کرد. وی ۱۳۸۲ ش ۱۴۲۴ در ۹۶ سالگی درگذشت و در حرم حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها به خاک سپرده شد.

16. آیت‌الله سید حسین خوانساری

حسین بن جمال‌الدین محمد خوانساری، مشهور به آقا حسین محقق خوانساری و معروف به استاد الکلّ فی الکلّ (986 - 1066 ش)، که به سبب استادان بسیاری که در حضور آنها کسب علم نموده ملقب به تلمیذ البشر بود. از فقهای بزرگ مکتب فقهی اصفهان در سده یازدهم هجری قمری است که در فلسفه و حکمت نیز اشتغال داشته است. وی در ملاباشی دربار سلطان سلیمان صفوی و از علمای طراز اول بوده است.

17. آیت‌الله سید‌ابوالحسن ‌اصفهانی

آیت‌الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی (۱۲46 - ۱۳24 ش)، از مراجع و فقهای مجاهد شیعه و از شاگردان ممتاز آخوند خراسانی بود. آیت‌الله اصفهانی افزون بر اشتغالات علمی، از فعالیت سیاسی نیز به دور نبود و در برهه‌های حساس از تاریخ معاصر نقش مؤثری داشته است.

18. آیت‌الله سیدصدرالدین صدر

سید محمدعلی بن اسماعیل صدر مشهور به سید صدرالدین صدر (۱۲60 – ۱۳32ش) از مراجع تقلید شیعه و متخصص در اصول، رجال و تفسیر. او وصی عبدالکریم حائری یزدی بود و پس از وفات استاد خود، به همراه سید محمد حجت و سید محمدتقی خوانساری، سرپرستی حوزه علمیه قم را بر عهده داشت و در حفظ حوزه کوشید. وی پدر امام موسی صدر و سید رضا صدر است.

19. آیت‌الله شیخ مرتضی حائری

آیت‌الله مرتضی حائری یزدی (۱294-1364ش) فقیه و عالم امامی، فرزند شیخ عبدالکریم حائری. آیت‌الله حائری پس از انقلاب اسلامی ایران از اعضای مجلس خبرگان قانون اساسی و مؤسس صندوق ذخیره علوی در قم بود. ایشان داماد سید محمد حجت کوه‌کمری و سید مصطفی خمینی داماد اوست.
20. آیت‌الله فیض
آیت الله حاج شیخ مهدی فیض قمی (1303 – 1399ش)، از خاندان فقاهت و مرجعیت بود و سالیان متمادی امامت مسجد امام حسن عسکری (ع) را عهده دار بود و به ارشاد مؤمنین می‌پرداخت.
21. آیت‌الله مسعودی خمینی
آیت الله علی اکبر مسعودی خمینی (1310 ش) از مبارزان علیه رژیم پهلوی و شاگردان امام موسی صدر بوده است، وی مدتی مسئولیت مدرسه رضویه قم و تولیت آستان مقدس حضرت معصومه سلام الله علیها را برعهده داشته است.
22. آیت‌الله مصباح یزدی
آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) فقیه، فیلسوف، مفسر قرآن و از اندیشمندان و اساتید حوزه علمیه قم بود. ریاست مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، عضویت در مجلس خبرگان رهبری، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و شورای عالی انقلاب فرهنگی و ریاست شورای عالی مجمع جهانی اهل‌بیت از سوابق او است.
23. آیت‌الله میرزا هاشم آملی
آیت‌الله میرزا هاشم آملی لاریجانی، (۱۲۷۸-۱۳۷۱ ش) استاد فقه و اصول در حوزه علمیه قم و نجف و از مراجع تقلید شیعه بود. وی در کنار فعالیت‌های علمی، در مبارزات مردمی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران شرکت داشت و فعالیت‌هایی در این زمینه انجام داد. او پدر شهید علی لاریجانی و آیت‌الله صادق لاریجانی است.
24. آیت‌الله میلانی
آیت‌الله سید محمدهادی حسینی میلانی(۱274-۱۳53ق)، از مراجع تقلید شیعه در قرن چهاردهم قمری است. آیت‌الله میلانی بیشتر عمر خود را در عراق گذارند و در آنجا از درس علمایی چون فتح‌الله غروی اصفهانی، آقا ضیاء عراقی و محمدحسین غروی نائینی بهره برد. وی از سال ۱۳۳۲ش در مشهد ساکن شد. با حضوری وی در مشهد، حوزه علمیه خراسان رونق گرفت. آیت الله میلانی در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی نیز فعال بود. او از انقلاب اسلامی ایران، رهبری آن و نهضت مردم عراق حمایت می‌کرد. آیت‌الله نجومی
25. آیت‌الله وحید بهبهانی
آیت‌الله محمدباقر بهبهانی (1085 ـ 1169ش)، مشهور به‌ وحید بهبهانی و ملقب به آقا، فقیه، اصولی امامی قرن دوازدهم قمری. بهبهانی به «وحید عصر» (یگانه دوران) ملقب شد. وی با اخباری‌گری و اخباریان تندرو مبارزه می‌کرد و با فعالیت‌های او اخباری‌گری به حاشیه رفت. وحید بهبهانی در کربلا درگذشت و در حرم امام حسین(ع) دفن شد.
26. آیت‌الله‌ سید محمدرضا گلپایگانی
آیت‌الله‌ سید محمدرضا گلپایگانی (1277- 1372ش) از مراجع تقلید شیعه که پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، به مرجعیت رسید. او از شاگردان عبدالکریم حائری یزدی بود. آیت‌الله گلپایگانی در مواردی چون کشتار مردم در قیام پانزده خرداد، واقعه فیضیه و بازداشت و تبعید امام خمینی، با اقدامات حکومت پهلوی مخالفت کرد. تأسیس بیمارستان، مدارس علمیه، دارالقرآن الکریم و مجمع اسلامی لندن از فعالیت‌های عام‌المنفعه این مرجع تقلید است.
27. آیت‌الله‌ شیخ الشریعهٔ اصفهانی
آیت الله فتح الله غروی اصفهانی (۱۲28 - 1299 ش) ملقب به " شریعت مدار، شیخ الشریعة و شریعت اصفهانی"، فقیهی اصولی، حکیم، متکلم، ادیب، مفسر قرآن، مجتهدی جامع و دانشمندی مجاهد و مبارز بود. شیخ الشریعه از درک و استنباط و قوۀ حافظه عجیبی برخوردار بود و در تمام فنون علمی حتی طب و ریاضی و طبیعی مهارت داشت. آیت الله شریعت اهدف و نقشه‌های استعمار را برای مسلمانان بازگو کرده، و از آنان می‌خواست که در صف واحد در برابر دشمن متجاوز بایستند.

ب
28. باقرمنش
استاد سید رضا باقرمنش ـ متخلص به (ثابت) و معروف به (ثابت قمی) متولد 1303 ش ـ فرزند باقر ـ از فرهنگیان فرهیخته و شاعران چیره دست و طنزپردازان موفق قم بود.
29. بانو ایروانی
بانو مجتهده فاطمه ایروانی (درگذشت ۱۳۸۱ش) از بانوان علوم دینی در قم است. وی مادر شیخ محسن فقیهی و نویسنده کتاب انوار فقه می‌باشد.
30. برقعی
خاندان برقعی، از خانواده‌های مشهور قمی هستند و از طریق امام‌زاده موسی مبرقع، به‌امام جواد (ع) می‌رسند. خانه برقعی‌ها در قم، محل برگزاری روضه 150 ساله در ماه محرم می‌باشد.
پ
31. پرویز امین
سرتیپ پرویز امین، یکی از تأثیرگذارترین و موفق‌ترین شهرداران قم در سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۹ش و معمار بلوار امین
است. مدفن وی در قبرستان شیخان، در نزدیکی حرم حضرت معصومه (علیها سلام) قرار دارد.
ج
32. جعفر بن قولویه
جعفر ابن قُولِوَیْه قمی (درگذشته ۳۶۸ق) از محدثان شیعه در قرن چهارم هجری و از شاگردان محمد بن یعقوب کلینی و از استادان شیخ مفید بود. ابن‌قولویه از فقهای صاحب فتوا دانسته شده و نظراتش در میانه آرای مکتب حدیثی و مکتب کلامی معرفی شده است. کتاب کامل الزیارات مشهورترین اثر اوست.
33. جعفر حیدریان
سردار شهید جعفر حیدریان در دهم خرداد سال ۱۳۳۵ در روستای فردو از توابع قم چشم به جهان گشود. او در کودکی پدرش را از دست داد و با روحیه‌ای مقاوم و علاقه فراوان به ورزش، به‌ویژه فوتبال، رشد کرد. جعفر حیدریان از فعالان انقلابی قم بود و در شکل‌گیری تظاهرات علیه رژیم پهلوی نقش مؤثری ایفا کرد. با آغاز جنگ تحمیلی، فرماندهی رزمندگان روستای فردو را برعهده گرفت و با شجاعت در میدان نبرد حاضر شد. سرانجام در سال ۱۳۶۱ به فیض شهادت نائل آمد. امروز سالن ورزشی‌ای در شهر قم به یاد این شهید نامگذاری شده است.

34. جهانگیرخان قشقایی
میرزاجهانگیرخان قشقایی (۱۲06-1288ش)، حکیم‌، فقیه و عارف شیعه قرن سیزدهم قمری. وی با اینکه در میان‌سالی به کسب علم روی آورد، چندی نگذشت که از مدرّسان علوم عقلی و نقلی گردید.او تا پایان عمر لباس عشایری پوشید و لباس مرسوم عالمان دین را بر تن نکرد. جهانگیرخان استاد علمای معروفی همچون حاج آقا رحیم ارباب، سید حسین طباطبائی بروجردی، سید حسن مدرس، حسنعلی نخودکی اصفهانی و میرزا محمدحسین نائینی است.
ح
35. حاج جعفرقلی‌خان سهام‌الدولهٔ جلیلوند رضایی
حاج جعفرقلی خان سهام‌الدوله از خوانین مالکان بزرگ تویسرکان بود که والی فارس و بنادر و سپس حاکم تهران شد. وی واقف بیمارستان سهامی قم است. این بیمارستان در سال ۱۳۱۰ش کلنگ‌زنی و در سال ۱۳۱۵ افتتاح شد.
36. حسن رشدیه
میرزا حسن تبریزی (۱۲۳۹ – ۱۳۲۳ش) مشهور به رُشدیه از پیش‌گامان جنبش فرهنگی ایران بود. وی بنیان‌گذار مدارس نوین در تبریز و دومین مدرسه در تهران (بعد از دارالفنون) بود، او را پدر فرهنگ جدید ایران نامیده‌اند.
37. حسن معمارباشی
حسن معمار قمی معمار مشهور قاجاری است. مناره‌ها و ایوان آئینه حرم مطهر حضرت معصومه (س)، گنبد حلزونی امامزاده شاه حمزه و تیمچه فرش قم از شاهکارهای اوست.
38. حسین بن حمدان
حسین بن حمدان تغلبی در سال 297 هجری قمری، از سوی خلفای عباسی به حکومت قم منصوب شد.
39. حسین لُرزاده
حسین لُرزاده (۱۲۸۵-۱۳۸۳‌ش) از اساتید معماری و نقاشی ایران. معماری و تعمیر حرم امام حسین(ع)، مسجد اعظم قم و آرامگاه فردوسی در توس از آثار اوست.
40. حسین مدرسی طباطبایی
سید حسین مدرسی طباطبایی پژوهشگر، مجتهد، فقیه، استاد دانشگاه و نویسندهٔ دینی ایرانی معاصر است. وی از 1361 تاکنون استاد کرسی بیرد داج (Bayard Dodge) در دانشکدهٔ مطالعات خاور نزدیک و حقوق اسلامی در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه پرینستون است.
خ
41. خاقانی شروانی
افضل‌الدّین بدیل بن علی خاقانی شروانی، متخلّص به خاقانی (۵۲۰– ۵۹۵ ق) از جملهٔ نامدارترین شاعران ایرانی و بزرگ‌ترین قصیده سرایان تاریخ شعر و ادب فارسی به‌شمار می‌آید. از القاب مهم وی حَسّان العجم است. آرامگاه وی واقع در شهر تبریز ایران است.
42. خدیجه ثقفی
خدیجه ثقفی تهرانی (۱۲۹۲ – ۱۳۸۸) مشهور به (قدس ایران) همسر امام خمینی و دختر حاج میرزا محمد ثقفی تهرانی بود. او در سال ۱۳۰۸ ش با امام خمینی ازدواج کرد.
43. خواجه اباصلت
«اباصلت هروی» از محدثان شیعه و یکی از اصحاب امام رضا (علیه السلام) و خادم و محرم اسرار آن حضرت بود. اباصلت در علم حدیث مقامی بلند و ارجمند داشت و در نزد بیشتر رجال شناسان شیعه و اهل سنت مورد وثوق و معروف به صدق و راستی بود.
د
44. دکتر سرلک
دکتر سیامک سرلک، رئیس سابق پژوهشکده باستان‌شناسی ایران و سرپرست کاوش‌های محوطه قلی‌درویش قم بود.
45. دکتر سیدمحمد فاطمی
سید محمد فاطمی قمی نویسنده قانون مدنی ایران و مستشار دیوان تمییز ایران در عصر رضا شاه است.
46. دکتر محسن فخری‌زاده
محسن فخری‌زاده مهابادی (۱۳۴۰ –۱۳۹۹) فیزیکدان هسته‌ای ایران، رئیس سازمان پژوهش و نوآوری دفاعی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، معاون وزیر دفاع جمهوری اسلامی ایران بود. وی یکی از شخصیت‌های اصلی برنامه هسته‌ای ایران محسوب می‌شد. وی از سال ۱۳۷۰ استاد فیزیک دانشگاه امام حسین بود. شهید محسن فخری زاده در تاریخ ۷ آذر ۱۳۹۹ در منطقه آبسرد دماوند به دست اسرائیل ترور شد.
47. دکتر محمد قریب
محمّد قریب (1۲۸۸ _۱۳۵۳ش)، پدر طبّ کودکان، از نخستین پزشکان متخصص طب اطفال و بنیان‌گذار دانش نوین پزشکی کودکان در ایران بود. او همچنین از بنیان‌گذاران نخستین بیمارستان تخصصی کودکان در ایران، مرکز طبی کودکان تهران، بود که هم‌اکنون نیز پابرجا است. مدفن او در آرامستان شیخان قم قرار دارد.
48. دونالد ویلبر
دونالد نیوتن ویلبر (Donald Newton Wilber) (۱۹۰۷_۱۹۹۷م) پژوهشگر تاریخ معماری ایرانی و اسلامی و نیز جاسوس آمریکایی بود. شهرت او بیشتر به خاطر شرکت او در طراحی عملیات تی‌پی آژاکس است که به کودتای ۲۸ مرداد منجر شد. او کارشناس فرش ایرانی نیز بود.
ر
49. رشید یاسمی
غلامرضا رشیدِ یاسِمی گوران (۱۲۷۵ –۱۳۳۰ش) مشهور به رشید یاسِمی، نویسنده، مورخ، مترجم و شاعر کُرد ایرانی بود. شعر کتیبه ورودی مدرسه حکیم نظامی قم، سروده اوست.
ژ
50. ژان دیولافوا
ژان دیولافوا (فرانسوی: Jane Dieulafoy‎) همسر مارسل اوگوست دیولافوا (۱۸۴۳–۱۹۲۰)، مهندس راه و ساختمان و باستان‌شناس فرانسوی بود و به همراه همسرش از سوی دولت فرانسه برای انجام کاوش‌های باستان‌شناسی سه بار به ایران سفر کردند. نخستین مسافرت آن‌ها در سال ۱۸۸۱ به بندرهای جنوبی ایران صورت گرفت. مادام دیولافوا مطالعات و مشاهدات اجتماعی و یافته‌های باستان‌شناسی همسرش را به صورت یادداشت‌های روزانه جمع‌آوری کرد و در دو کتاب جداگانه انتشار داد.

س
51. سوسن بیات
52. سوسن بیات دارای مدرک کارشناسی ارشد ایران‌شناسی از دانشگاه شهید بهشتی و استاد دانشگاه می باشد. کتاب «خانه‌های تاریخی قم» نوشته اوست.
53. سید احمد کربلایی
سید احمد موسوی حائری طهرانی(۱۲42-1292ش) مشهور به سید احمد کربلایی از عارفان و فقیهان شیعه در عراق بود.
وی در فقه، شاگرد میرزا محمدحسن شیرازی(صاحب فتوای تحریم تنباکو) و آخوند خراسانی و در عرفان و اخلاق، استادش ملا حسینقلی همدانی بود. سید احمد کربلایی در حوزه علمیه نجف شاگردان زیادی در فقه، اصول‌ و اخلاق، مثل سید علی قاضی طباطبایی، سید جمال‌الدین گلپایگانی و آقابزرگ تهرانی تربیت کرد.
54. سید رضی
ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی، معروف به سید رضی و شریف رضی (۳۵۹ – ۴۰۶ق) از فقیهان قرن چهارم هجری شیعه و گردآورندهٔ نهج‌البلاغه است. او نهج‌البلاغه را در ماه رجب سال ۴۰۰ق گردآوری و تدوین کرده است.
55. سید علی قاضی تبریزی
آیت‌الله سید علی قاضی طَباطَبایی (۱۲44-۱۳25ق)، عارف، و استاد اخلاق حوزه علمیه نجف در قرن چهاردهم قمری بود. برخی از علما، فقیهان و مراجع تقلید در مکتب اخلاقی او حضور داشته‌اند. آیات عظام سید محمدحسین طباطبائی، سید هاشم حداد، محمدتقی بهجت و سید ابوالقاسم خویی از شاگردان او بوده‌اند. شهرت آیت‌الله قاضی طباطبایی بیشتر به‌دلیل بعد عرفانی شخصیت اوست؛ اما او در علوم دیگر مانند حدیث، فقه و تفسیر نیز صاحب‌نظر بود.
56. سید علی‌اکبر برقعی
سید علی‌اکبر برقعی قمی (1278-1366ش)، عالم، ادیب و نویسنده معاصر و مؤسس دبستان و دبیرستان سنایی در سال‎های 1313ش و 1315ش، است. آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی از معروف‎ترین اساتید وی و کتاب راهنمای دانشوران، از مشهورترین آثار او می‌باشد.

57. سید کمال سیدجوادی
کمال حاج‌سیدجوادی (زاده۱۳۳۰ش)؛ پژوهشگر، نویسنده، معمار و خادم قرآن ایرانی است که به دلیل فعالیت‌های برجسته در حوزه هنر و معماری اسلامی و تدوین آثار مرتبط با مضامین قرآنی شناخته می‌شود. او در سال ۱۳۷۸ به عنوان خادم قرآن در حوزه امور هنری در دوره ششم انتخاب شد.

58. سید محمد روحانی
آیت‌الله سید محمد حسینی روحانی قمی (۱۲۹۹-۱۳۷۶ش) روحانی، فقیه، اصولی، مجتهد و از مراجع تقلید شیعه بود. پدر وی، سید محمود روحانی، فرزند آیت‌الله سید صادق روحانی قمی بود. او برادر بزرگ آیت‌الله سید محمدصادق روحانی (مرجع تقلید درگذشته) نیز بود.
59. سید محمدصادق روحانی
آیت‌الله سید محمدصادق حسینی روحانی (۱۳۰۵–۱۴۰۱ش) از فقیهان شیعه اهل ایران بود. پدرش سید آیت‌الله محمود روحانی قمی و جدّ او آیت‌الله سید صادق قمی، از مراجع تقلید و از شاگردان شیخ انصاری بود.
60. سید مرتضی
ابوالقاسم علی‌بن حسین بن موسی، مشهور به سید مرتضی علم‌الهدی (۳۵۵_۴۳۶ق)، از فقیهان شیعه دوازده امامی بود. او برادر سید رضی (گرد آورندهٔ نهج‌البلاغه) و از شاگردان شیخ مفید و شیخ صدوق بوده است. وی در بغداد متولد شد و در همان شهر درگذشت.
61. سید مصطفی موسوی
سیدمصطفی موسوی معروف به خمینی، یکی از علمای مبارز خمین و پدر امام‌خمینی بود. سیدمصطفی ملقب به فخرالمجتهدین، در زادگاه خود به فعالیت‌های تبلیغی و اجتماعی پرداخت. در کنار درس و بحث، کشاورزی و باغداری می‌کرد و خانواده‌های بسیاری از سفره وی نان می‌خوردند. او با مردم رفتاری کریمانه داشت و در برابر تعدیات والیان و خان‌های ستمکار و اشرار و یاغیان می‌ایستاد.
62. سید مهدی روحانی
سید مهدی روحانی (۱۳۰۳-۱۳۷۹ش) فقیه، متکلم، مفسر، ادیب، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و از خاندان روحانی قمی است. پدرش سید ابوالحسن و جدش آیت‌الله سید صادق روحانی از عالمان قم بوده‌اند. سید مهدی روحانی از روحانیان فعال در انقلاب اسلامی ایران و از مؤسسان و اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود. وی سه دوره به نمایندگی از مردم استان‌های قم و مرکزی به عضویت مجلس خبرگان رهبری برگزیده شد.
ش
63. شاردن
ژان شاردَن (Jean Chardin) (۱۶۴۳ –۱۷۱۳م) جهانگرد فرانسوی بود که در سده هفدهم میلادی به ایران صفوی و هندوستان سفر کرد. سفرنامه ۱۰ جلدی او به عنوان یکی از بهترین کارهای پژوهشگران غربی دربارهٔ ایران و خاور نزدیک برشمرده می‌شود.
64. شاه‌بِیگی بیگم
حلیمه بیگی آغا مشهور به عالم‌شاه بیگم، (864–982ق) ملکه مادر شاه اسماعیل یکم بنیان‌گذار سلسله صفوی و همسر سلطان حیدر هم‌چنین دختر اوزون حسن پادشاه بود.
65. شرف‌الدین ابوطاهر بن علی قمی
وجیه‌الملک شرف‌الدین ابوطاهر سعد بن علی بن عیسی قمی از وزیران دستگاه سلجوقی و دربار سلطان سنجر بود. در جوانی از قم به بغداد رفت و به‌خاطر شایستگی‌های سیاسی، جایگاه ویژه‌ای نزد ملک‌شاه یافت. در سال ۴۸۱ ه. ق، خواجه نظام‌الملک او را به حکمرانی مرو برگزید.
66. شعاع‌السلطنه
ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه (۱۲۵۹ –۱۲۹۹ش) دومین فرزند ذکور مظفرالدین‌شاه قاجار بود. در ۱۳۱۴ والی گیلان شد و پس از آن به حکومت فارس و بنادر جنوب رفت. شعاع‌السلطنه با مشروطیت به مخالفت پرداخت. پس از خلع محمدعلی میرزا از سلطنت، او نیز با برادر خود همراهی نمود و از ایران خارج شد.سرانجام در ۱۲۹۹ش درگذشت و در کفش کن صحن حرم حضرت معصومه در قم کنار علی‌اصغر خان امین‌السلطان به خاک سپرده شد.
67. شهربانو صفری
بانو مجتهده شهربانو صفری در خرداد سال ۱۳۰۸ ش در شهر رشت متولد شد و دوران کودکی و نوجوانی‌اش را در تهران سپری کرد؛ این بانوی مجتهده در سال ۱۳۴۰ ش با تکیه بر اموال شخصی خویش، اولین حوزه علمیه عصمتیه خواهران را در ایران تأسیس کرد که خود مقدمه‌ای شد برای تأسیس بیش از ۳۵ حوزه علمیه دیگر در سراسر ایران شد و حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی در کشور بحرین هم توسعه یافت. مدفن وی در آرامگاه شیخان قم است.
68. شهید ثانی
زین‌الدین بن علی بن احمد عاملی جُبَعی (۹۱۱-۹۶۵ق)، معروف به شهید ثانی، از علما و دانشمندان برجسته شیعی و از افراد سرشناس در علم فقه شیعه است.
69. شیخ بهایی
محمد بن عزّالدین حسین (۹۵۳ـ۱۰۳۱ق) متخلص به‌ بهائی و معروف به‌ شیخ بهائی و بهاءالدین عاملی، فقیه، محدث، حکیم و ریاضیدان شیعه در عصر صفوی بود. شیخ بهائی بیش از ۱۰۰ کتاب در زمینه‌های مختلف تألیف کرده است. جامع عباسی، اربعین وکشکول از جمله آثار اوست. آثاری نیز در معماری بر جای گذاشته که منارجنبان اصفهان، تقسیم زاینده‌رود اصفهان، گنبد مسجد امام اصفهان، طراحی صحن و سرای حرم امام رضا(ع) به صورت یک ۶ ضلعی و نقشه حصار نجف، از آن جمله است. وی سفرهای بسیاری به نقاط مختلف دنیا کرد و سفر مشهوری نیز همراه شاه عباس صفوی با پای پیاده به مشهد داشته است.
70. شیخ حر عاملی
محمد بن حسن بن علی بن محمد بن حسین (۱۰02 – ۱071ش) معروف به شیخ حُرّ عاملی، محدث و فقیه امامیه در قرن یازدهم قمری و مؤلف وسائل الشیعه است.
71. شیخ شلتوت
محمود شلتوت (1271 –1341ش)، با عنوان مشهور «شیخ شلتوت» روحانی اهل سنت، محقق، مفسر، فقیه اصولی، ادیب لغوی مصری، و از رؤسای دانشگاه الازهر و از مؤسسان دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه بود. وی از مدافعان و از فعالان وحدت بین شیعه و سنی بوده است.
72. شیخ صدوق
ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابِوَیْه قمی (۳۰۶–۳۸۱ق) معروف به شیخ صَدوق و اِبنِ بابِوَیه از علمای علم حدیث شیعه است. معروفترین اثر او من لایحضره الفقیه یک مجموعه از احادیث در مورد احکام (فرعی) دین است که یکی از کتابهای چهارگانهٔ شیعه است.
73. شیخ طوسی
محمد بن حسن طوسی (۳۸۵–۴۶۰ق) یا شیخ طوسی، از علمای شیعه با اصلیت ایرانی در قرون چهار و پنج قمری بود. شیخ طوسی بنیانگذار اجتهاد شیعه و بنیانگذار حوزه علمیه نجف است. وی دو مجموعه احادیث را جمع‌آوری کرد، الاستبصار و تهذیب الاحکام که از کتب اربعه شیعه هستند.
74. شیخ عباس قمی
شیخ عباس قمی معروف به محدث قمی (۱۲۵۴–۱۳۱۹ش) است، از محدثان شیعی پرکار قرن چهاردهم هجری و گردآور کتاب مفاتیح‌الجنان است. معروف‌ترین کتاب وی مفاتیح‌الجنان، منتخبی از دعاها و اعمال است.
75. شیخ عبدالله مازندرانی
ملا عبدالله مازندرانی (درگذشته 1290ق) یکی از مراجع و رهبران عصر مشروطیت ایران بود. وی از شاگردان میرزای رشتی بود. در جنبش مشروطیت ایران و مخالفت با رژیم استبدادی، شیخ عبدالله مازندرانی همراه و همگام با آخوند خراسانی با ارسال نامه و تلگرام برای رهبران دینی و سیاسی ایران این جنبش را تایید و به دفاع از مشروطه‌خواهان پرداخته و با نشر اعلامیه‌های روشنگرانه نسبت به رویدادهای سیاسی و اجتماعی آن دوران موضع‌گیری می‌نمودند.
76. شیخ محمدتقی قمی
محمدتقی قمی (۱۲۸۹ - ۱۳۶۹ ش) روحانی وحدت‌گرای شیعه بود که معتقد بود تنها راه برای ایجاد امت واحد اسلامی، اتحاد فرهنگی مسلمانان است و این امر از طریق گفتگوی عالمان مذاهب اسلامی حاصل شدنی است. از جمله دستاوردهای وی می‌توان به تأسیس دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیة و تلاش وی جهت به رسمیت شناخته‌شدن مذهب شیعه از سوی دانشگاه الازهر مصر اشاره کرد.
77. شیخ مفید
مُحمّد بن مُحمّد بن نُعمان) (۳۳۶-۴۱۳ ق) ملقب به شیخ مُفید و معروف به ابن المعلّم، فقیه و متکلم و از علمای برجستهٔ شیعهٔ سدهٔ چهارم هجری قمری بود که مکتب کلامی شیعه را توسعه داد.
78. شیخ فضل الله نوری
فضل‌الله کجوری، مشهور به شیخ فضل‌الله نوری (۱۲21-1287ش)، از مجتهدان طراز اول در تهران و از پیشروان جنبش مشروطه ایران بود. شیخ فضل‌الله با همراهی کردن مخالفان مشروطه در ماجرای به توپ‌بستن مجلس، جمع‌آوری امضا از علما برای عدم بازگشایی مجلس بعد از به‌توپ‌بسته‌شدن آن توسط محمدعلی شاه و نوشتن رساله‌هایی از جمله رساله حرمت مشروطه، مخالفت مشروطه‌خواهان را به خود جلب کرد. وی پس از دوره استبداد صغیر و فتح تهران به‌دست مشروطه‌خواهان در دادگاهی محاکمه و سرانجام اعدام شد.
ط
79. طبرسی
فضل بن حسن بن فضل طَبْرِسی (۴۶۸- ۵۴۸ق) ملقّب به امین الاسلام، از مفسّران نامدار شیعه و نویسنده تفسیر مجمع البیان است. او در قرن ششم قمری می‌زیست و محدّث، فقیه، متکلّم، نیز بود. کتاب‌های جوامع الجامع و إعلامُ الوَریٰ نیز از آثار مشهور او هستند. داستانی درباره زنده شدن او در قبر گفته شده که برخی محققان آن را فاقد اعتبار معرفی کرده‌اند.
ع
80. عبدالجلیل رازی
عبدالجلیل بن ابی الحسین بن ابی‌الفضل قزوینی رازی (متولد اواخر سده ۵ق) فقیه و متکلم شیعه سدۀ ششم قمری در ری است. مهم‌ترین اثر وی کتاب نقض است که هم از نظر محتوا (به‌عنوان اعتقادات شیعه) و هم از جهت متن (نثر فارسی) پراهمیت قلمداد شده است.
81. علامه مجلسی
محمدباقر بن محمدتقی مجلسی (۱۰۳۷ - ۱۱۱۰ق) معروف به‌ علامه مجلسی، از محدثان و فقیهان مشهور شیعه در قرن یازدهم قمری بود. علامه مجلسی از میان شاخه‌های علوم اسلامی بیش از همه به حدیث‌نگاری علاقه داشت. مشهورترین کتاب او، مجموعه 110 جلدی به نام بحارالانوار است که نقش بارزی در احیای جایگاه حدیث در منظومه معرفت دینی داشت.
82. علی اصغر حکمت
علی‌اصغر حِکْمَت (۱۲۷۲–۱۳۵۹ش) استاد دانشگاه، ادیب و وزیر معارف در دورهٔ رضاشاه پهلوی بود. وی در مقام وزیر معارف نقش مهمی در توسعهٔ آموزش نوین در ایران ایفا کرد. او نخستین رئیس دانشگاه تهران و بنیان‌گذار کتابخانهٔ ملّی ایران و نشریهٔ فروغ تربیت بود.
83. علی‌اصغر فقیهی
استاد علی اصغر فقیهی (۱۲۹۲ - ۱۳۸۲ ش) از خانوده ای روحانی و اهل علم و از تحصیل‌کرده‌های حوزه علمیه قم و دانش آموختگان دانشگاه تهران بود. وی در ضمن سال های تحصیل و تدریس، با عده‌ای از استادان و بزرگانی از حوزه و دانشگاه مانند شهید بهشتی و شهید مفتح حشر و نشر داشت و نیز شاگردان بسیاری را در زمینه‌های مختلف تربیت کرد. از استاد فقیهی که هشتاد سال از عمر خویش را صرف تحصیل، تدریس و تحقیق نمود، کتاب ها و مقالاتی به صورت تألیف و ترجمه بجا مانده است.
84. علی‌اصغرخان اتابک
میرزا علی‌اصغر خان امین السلطان اتابک اعظم (۱۲۳۶ –۱۲۸۶ش)، صدراعظم ایران در زمان ۳ پادشاه قاجار، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه، و فرزند دوم آقامحمدابراهیم امین‌السلطان بود. وی از گرجی‌های ایران بود که به‌ترتیب به القاب صاحب‌جمع، امین‌الملک، امین‌السلطان، و اتابک اعظم ملقب شد و قریب به ربع قرن، سمت‌های وزیری، وزیراعظمی و صدراعظمی داشت. او در ۹ شهریور ۱۲۸۶ ش در جریان جنبش مشروطه، به دست عباس‌آقا تبریزی کشته شد و در قم به خاک سپرده شد.
85. عمادالکتاب
میرزا محمدحسین سیفی قزوینی (۱۲۴۰–۱۳۱۵ش) ملقب به عمادُالکُتّاب و از استادان خوشنویس خط نستعلیق در یکصد سال گذشته بود که پیرو و گسترش دهندهٔ سبک و شیوهٔ خاص میرزای کلهر است.
غ
86. غیاث‌الدین جمشید کاشانی
جمشید بن مسعود بن محمود طبیب کاشانی ملقب به غیاث‌الدین (۷۵۸–۸۰۸ ش) ریاضی‌دان و اخترشناس ایرانی بود. او در غرب به الکاشی (al-kashi) مشهور است. وی به تکمیل و تصحیح روش‌های قدیمی انجام چهار عمل اصلی حساب پرداخت و روش‌های جدید و ساده‌تری برای آن‌ها اختراع کرد. در واقع، کاشانی را باید مخترع روش‌های کنونی انجام چهار عمل اصلی حساب (به ویژه ضرب و تقسیم) دانست.
ف
87. فهیم‌التجار
حاج سید علی فهیم التجار رضوی (درگذشته 1352ش)، معروف به حاج فهیم التجار از معتمدین و متدینین سرشناس قم بود.
88. فیض کاشانی
ملا محمد بن مرتضی بن محمود کاشانی (977-۱۰58ش) معروف به ملا محسن و ملقب به فیض کاشانی، فیلسوف، محدث، مفسر و فقیه شیعه در قرن یازدهم قمری است. او نزد عالمانی همچون ملاصدرا، شیخ بهائی، میرفندرسکی و میرداماد شاگردی کرد.
ق
89. قهرمان‌میرزا
قهرمان میرزا شاهزاده قاجار، پسر هشتم عباس میرزا و برادر تنی محمدشاه قاجار و بهمن میرزا بود. در سال 1210 ش از طرف پدر حاکم سبزوار با وزارت میرزا محمد رضا فرهانی پسر عموی میرزا ابوالقاسم قائم مقام بوده و یک سال بعد حکومت یزد یافت.
90. قوامی رازی
بدرالدین قوامی رازی شاعر پارسی‌گوی ایرانی شیعی سده ششم هجری است. شعرهایش رویه دینی دارند. تنها مطلبی که راجع به قوامی رازی از منابع کهن به‌دست می‌آید به جز چند قطعه شعر این است که لقب او «اشرف الشعراء» و «بدرالدین» بوده و چون وی در ابتدا در سلک مدّاحان قوام‌الدین طغرائی بوده تخلص خود را از لقب این شخص برگرفته است.
ک
91. کَشی
محمد بن عمر بن عبدالعزیز کَشّی (درگذشته ۳۴۰ق) مشهور به کَشّی از رجالیان شیعه در قرن چهارم قمری است. معرفة الناقلین عن الائمة الصادقین با موضوع معرفی و ارزیابی اصحاب و راویان امامان شیعه، اثر اوست که شیخ طوسی آن را تلخیص کرده است.
م
92. ماکسیم سیرو
93. ماکسیم سیرو (به فرانسوی: Maxime Siroux) (۱۹۰۷ –۱۹۷۵م) کارشناس معماری از فرانسه و از اولین استادان دانشکده هنرهای زیبا در دانشگاه تهران بود. وی نخست در هیئت اعزامی موزه لوور فرانسه برای عملیات شناسایی آثار تاریخی به ایران آمد. او در طول این مدت از همکاران نزدیک آندره گدار، ریاست اداره عتیقات ایران، به‌شمار می‌آمد. حاصل این همکاری کتاب «آثار ایران» بود.
94. محدث نوری
شیخ میرزا حسین بن محمد تقی بن علی محمد نوری طبرسی (۱۲17-1281ق) معروف به محدث نوری و حاجی نوری از محدثان شیعه در قرن سیزدهم هجری بود. شهرت محدث نوری بیشتر به سبب تالیف کتاب مستدرک الوسائل است.
95. محقق حلی
علامه حلّی (۶۴۸-۷۲۶ق) فقیه و متکلم شیعه در قرن هشتم قمری. وی بیش از ۱۲۰ کتاب در رشته‌های مختلف علمی مثل فقه، کلام، تفسیر، منطق، اصول، و رجال نگاشته که برخی از آنها جزو منابع تدریس و تحقیق در حوزه‌های علمیه شیعه است. علامه حلی دارای نقش مهمی در گسترش فقه شیعه دانسته می‌شود و همچنین گفته می‌شود که وی مبانی کلامی و اعتقادی شیعه را با تکیه بر مبانی عقلی تبیین کرد.
96. محمد صادقی تهرانی
محمد صادقی تهرانی (۱۳۰۵-۱۳۹۰ش) فقیه و مفسر شیعه. وی محوریت علوم اسلامی را بر پایه قرآن می‌دانست و به نقد روش‌های متداول در حوزه‌های علمیه شیعی پرداخت. پیش از انقلاب اسلامی، از مبارزین سیاسی بود و در سال ۱۳۴۱ش به سبب سخنرانی در مسجد اعظم قم علیه محمدرضا پهلوی تحت تعقیب قرار گرفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در برخی شهرها نماز جمعه برپا کرد، اما بعد‌ها تا آخر عمر فقط به تألیف و تدریس مشغول شد. تفسیر سی جلدی «الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه» نوشته اوست.
97. ملا حسینقلی همدانی
ملا حسینقلی همدانی (1202-1272ق) عارف و فقیه قرن ۱۳و ۱۴ق بود. او در تهران، سبزوار و نجف در فقه، اصول، فلسفه و اخلاق از درس شیخ انصاری و سید علی شوشتری استفاده نمود. میرزا باقر قاضی طباطبایی، میرزا جواد ملکی تبریزی، سید محسن امین، محمد بهاری، میرزا محمدحسین نائینی و آخوند خراسانی از شاگردان وی هستند.
98. ملا محمدتقی مجلسی
99. محمدتقی مجلسی (973-1038ش) مشهور به مجلسی اول، پدر علامه مجلسی، از علمای شیعه در قرن یازدهم قمری و نویسنده آثاری همچون روضة المتقین و لوامع صاحبقرانی. مجلسی در اصفهان و نجف تحصیل کرد و در مسجد جامع اصفهان به تدریس علوم دینی مشغول بود.
100. ملا محمدحسین فاضل اردکانی
آیت‌اللّه حاج شیخ محمد حسین فاضل اردکانی از اکابر و اعاظم مجتهدین عصر خویش به شمار می رفت. ایشان از شاگردان صاحب جواهر و از معاصرین شیخ انصاری بود که در بیت علم و تقوا دیده به جهان گشود. پدر و اجداد آن جناب از فقها و فضلا ی بزرگ عصر خویش بوده و آل اردکانی همواره خدمات ارزنده ای به اسلام و علم و فرهنگ داشته اند.
101. ملاصدرا
صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی(درگذشت: ۱019ش) مشهور به ملاصدرا، صدرالمتألهین و صدرالحکما، فیلسوف، عارف و بنیانگذار مکتب فلسفی حکمت متعالیه به عنوان سومین مکتب مهم فلسفی در جهان اسلام است. او نظام فلسفی خود را در مهمترین کتاب خود الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة معروف به اسفار تبیین کرد.
102. منوچهرخان معتمدالدوله
منوچهرخان معتمدالدوله از سیاست‌مداران و سپهسالاران ارمنی تبار دوران قاجار است. اختلاف محمد تقی خان بختیاری، میرزا قوام الدین طباطبایی بهبهانی و ثامر کعبی با حکومت قاجار در زمان معتمد بوده است. در 1173ش جزء اسیرانی بود که آقامحمدخان قاجار از تفلیس به ایران آورد.
103. مهدعلیا
ملک‌جهان خانم (1184–1251 ش)، ملقّب به مهد علیا، همسرِ محمّد شاه و مادرِ ناصرالدّین شاه و ملکه ایران بود. او را از چهره‌های درباری مهم این دوره می‌دانند. با تحریک او میرزا تقی‌خان امیرکبیر از مقام صدارت اعظم برکنار و کشته شد. ملک‌جهان خانم همچنین آخرین زنی بود که ملقب به مهد علیا شد. او قدرتمند ترین و بانفوذترین زن در تاریخ قاجار بود.
104. موسی‌بن‌خزرج اشعری
موسی بن خزرج بن سعد اشعری(درگذشته پس از ۲۰۰ق) از راویان امام رضا(ع) است. شهرت او در تاریخ تشیع به سبب میزبانی فاطمه معصومه(س) هنگام ورود به قم دانسته شده است.
105. میرزا حسن مستوفی‌الممالک
میرزا حسن مستوفی‌الممالک (۱۲۵۳–۱۳۱۱ش) معروف به آقا، دولت‌مرد ایرانی و شش دوره نخست‌وزیر ایران در دوره قاجار و یک دوره نخست‌وزیر ایران در زمان سلطنت رضاشاه بود. مستوفی‌الممالک، از معدود رجال قاجاری بود که نزد رضاشاه احترام داشت.
106. میرزا سیدعلی مدرس یزدی
میر سید علی مدرسی طباطبایی حسنی یزدی، معروف به مدرس کبیر، در حدود سال 1226ش در شهر یزد زاده شد. در یزد از میرزا محمدجعفر کرمانی و سید حسین وامق و در کربلا از شیخ محمدحسین فاضل اردکانی و محمدتقی شهرستانی و در نجف از میرزای شیرازی و میرزا حسین خلیلی کسب فیض کرد. سپس در سال 1298ق به یزد بازگشت و زعامت علمی و مرجعیت دینی آن خطه را بر عهده گرفت. در بازگشت از زیارت امام رضا(ع) در شهر طبس به سال 1316ق، دار فانی را وداع گفت.
107. میرزا محمدحسن شیرازی
سید محمدحسن حسینی شیرازی مشهور به میرزای شیرازی و میرزای مجدد (۱۱۹۴ –۱۲۷۳ش) فقیه و مرجع تقلید شیعه ایرانی (مرجعیت عام شیعیان از سال ۱۲۴۳) و صاحب حکم تحریم تنباکو بود.
108. میرزای نائینی
محمدحسین نائینی ملقب به شیخ‌الاسلام (۱۲۳۹ –۱۳۱۵ش)، مجتهد و مرجع تقلید شیعه ایرانی بود که بعد از درگذشت فتح‌الله غروی اصفهانی، مرجعیت عامه شیعه را بر عهده داشت. او با نوشتن رسالهٔ تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله نقش مهمی در تثبیتِ نظری جنبش مشروطه انجام داد.
ه
109. هاجر خانم
مادر امام‌خمینی، هاجرآغاخانم، دختر میرزا احمد مجتهد خوانساری از عالمان پارسای خمین، میان سال‌های 1250ش، در خمین زاده شد. وی با سیدمصطفی ازدواج کرد و در سال 1297ش در خمین درگذشت و پیکرش در امامزاده احمد در محله خاکفرج قم به خاک سپرده شد.